فلج مغزی یک اختلال است که مغز را تحت تاثیر قرارمیدهد و باعث اختلال حرکتی میشود. در تعریف فلج مغزی، مغز مربوط به بخشی از بدن است که تحتتاثیر واقع شده است، و فلج مربوط به ناتوانی است، چراکه در فلجمغزی، ناحیهای از مغز به خواب میرود و یا فلجمیشود و منجر به فلج جزئی یا کامل عضله میشود. آسیب مغزی معمولا قبل از، در حین و یا کمی بعد از تولد اتفاقمیافتد و میتواند به ناتوانی مادامالعمر کودک بیمار منتهیشود.
گاهیاوقات فلج مغزی اصطلاحی است که شامل شماری از ناتوانیهای مختلف مغزی-حرکتی میباشد اما بطور کلی سه نوع فلج مغزی وجود دارد: فلج مغزی اسپاستیک، فلج مغزی آتاتوید، و فلج مغزی اتاکسیک. در این بین فلج مغزی اسپاستیک شامل سفتشدگی و بروز مشکل در اندامهای حرکتی میباشد.
فلج مغزی آتاتوید شامل حرکات غیر ارادی، کنترلنشده، و بعضی اوقات غیرعادی میشود. فلج مغزی اتاکسیک شامل مشکل در حس تعادل، درک عمیق، یا گامبرداشتن است.
انواع فلج مغزی
چهار نوع اصلی از فلج مغزی وجود دارند که عبارتند از:
فلج مغزی اسپاستیک
این فلج شایعترین شکل فلج مغزی است و از خصوصیات آن سفتشدن و انقباض (اسپاستیکتی) عضلات است. پایین پاها ممکناست به داخل برگردند و در قوزک پا بهمبرسند (راهرفتن قیچی وار). گاهیاوقات عضله بلند پشت پاها بگونهای شدید منقبض میشود که پاشنه پاها زمین را لمسنمیکنند و کودک روی نوک انگشتان راهمی رود. فلج مغزی اسپاستیک معمولا بخاطر وارد آمدن ضربه به بخشی از مغز که کنترلکننده حرکات است ایجادمیشود.
فلج مغزی اتاتوید (دیس کینتیک)
این نوع از فلج مغزی با حرکات آرام، کنترلنشده، و در هم پیچیده همراهاست. عضلات ضعیف هستند و از نرم و سستبودن به سفت و سختشدن تغییر حالت میدهند. در این نوع فلجمغزی ممکناست که عضله صورت نیز تحت تاثیر قراربگیرد که باعث حرکات کج صورت و سرازیرشدن آب از دهان میشود. درک گفتار فرد بدلیل سختی در کنترلکردن زبان، تارهای صوتی و تنفس ممکناست که دشوار باشد. حرکات کنترلنشده ممکناست در زمان استرس افزایشیابد و در هنگام خواب ناپدیدشوند. فلج مغزی اتاتوید بر اثر وارد آمدن ضربه به بخش میانی مغز ایجادمیشود.
فلج مغزی اتاکسیک
این نوع فلجمغزی کمترین نوع فلج مغزی است که از روی هماهنگی ناچیز حرکات و تونوس عضلانی ناچیز تشخیصداده میشود. در این نوع از فلجمغزی حس تعادل و ژرفا دریابی بصری تحت تاثیر قرارمیگیرد و هماهنگی کمی در زمان ایستادن و یا راه رفتن وجود دارد. حرکات ممکناست لرزان باشند و در حرکت فرد لرزش وجودداشته باشد. این نوع از فلج مغزی نتیجه آسیب به مخچه در انتهای مغز است.
فلج مغزی میکس یا درهم آمیخته
در این نوع از فلج مغزی بخشهای مختلفی از مغز تحت تاثیر قرارمیگیرند، بنابراین احتمالا حالت بیمار شامل مشخصاتی باشد که در بالا اشاره شد.
چه چیزی باعث فلج مغزی می شود؟
اگرچه فلج مغزی بر اثر ناهنجاری مغز یا آسیبدیدگی قبل از، در طول، یا کمی قبل از تولد ایجادمیشود اما هنوز رازهای زیادی در خصوص نحوهی دقیق بروز آن در نوزاد وجوددارد. بعضی از پزشکان و دانشمندان بر این باورند که یک نوزاد بر اثر عفونت مادرزادی و بقل از زایمان دچار فلج مغزی میشود (هر نوع سرایتی که باعث اختلال در رشد طبیعی کودک و رشد مغز شود). برخی دیگر از پزشکان و دانشمندان معتقدند که صدمات مغزی در حین مبتلاشدن کودک به فلج مغزی بروزمیکنند که مستقیما با معالجه غلط دارویی در زمان تولد یا کمی بعد از تولد در ارتباط هستند.
فلج مغزی همچنین میتواند زمانی اتفاقبیفتد که برای مدت طولانی به کودک اکسیژن نرسد و دچار یک آسیب ابزاری شود ( مانند زخم بر اثر انبر جراحی یا یک صدمه ناشی از استخراج خلاء)، یا تحملکردن کاری بیش از 18 ساعت (بخصوص زمانی که کودک یک نوزاد از چندین تولد باشد). این صدمات مربوط به معالجههای غلط در زمان تولد میتوانند برای آسیب مغزی کافی باشند که بعدها منجر به فلج مغزی شوند.
این بیماری چه نشانه هایی در کودکان و بزرگسالان دارد؟
فلج مغزی با حرکات تشنجی، ضعف در کنترل عضلات، گاهیاوقات ناتوانی در استفاده از عضلات همراه است و اغلب با حرکات غیرطبیعی، آرام، و پیچخورده که کودک نمیتواند کنترلشانکند، تعیینمیشوند. علاوه بر این تونوس عضلانی از نرم به سفت تغییرمیکند، که میتواند منجر به استفاده بیشتر بعضی از عضلات شود. علائم دیگری که ممکناست نشان دهد که کودک شما دچار فلج مغزی شدهباشد شامل مرحله رشد ناپیدا ویا ناتوانی ذهنی است.
بعضی از علائم بالینی و علل فلج مغزی شامل:
• تونوس عضلانی: همانطور که قبلا اشارهشد، فرد مبتلا به فلج مغزی دارای ضعف کنترل عضلانی
است و این به نوبه خود کارهایی که به نظر ساده میآیند را به شدت سخت میکند. برای مثال، نشستن، راهافتن، گرهزدن بند کفشها، و گرفتن اشیاء ممکن است برای کسانی که دچار فلج مغزی شدهاند سخت و طاقتفرسا باشد.
• رفلکس ها: افرادی که دچار فلج مغزی شدهباشند احتمالا واکنشهای رفلکسی غیرعادی مانند تونیک رفکلس نامتقارن و متقارن، رفلکس چنگزنی کفدست، و رفلکس پشتی گالانت داشته باشد. البته ممکناست که رفلکسهای بیشتری نیز در بعضی از نوزادان دیدهشود اما معمولا تا 5 ماهگی برطرفمیشوند.
• هماهنگی و کنترل: هرچند که هم هماهنگی و هم کنترل برای کسانی که فلج مغزی دارند با محدودیتهایی همراه است اما معمولا این موارد در زمان استرس و دستپاچگی بیشتر مشخصمیشوند. مشکل متعارف هماهنگی و کنترل شامل حرکات انقباضی، راهرفتن با گامهای بلند، راهرفتن روی پنجههایی به سمت داخل یا خارج پا، کشیدن یک پا در حال راه رفتن، و کج راهرفتن است.
• مشکلات حرکات دهانی: بیشتر افراد مبتلا به فلج مغزی مشکلات ایجاد ارتباط را بخاطر حرکات انقباضی عضلات صورت تجربه خواهند کرد. که این حالت میتواند روی نفسکشیدن، غذاخوردن، بستن دهان، و بلعیدن نیز تاثیر بگذارد.
آیا فلج مغزی میتواند باعث ایجاد ناتوانیهای دیگر شود؟
از آنجا که فلج مغزی یک آسیب مغزی است لذا ممکناست که بخشهای دیگری از مغز را هم تحتتاثیر قراردهد. بعضی از کودکان مبتلا به فلج مغزی مشکلات شنیداری، دیداری و گفتاری دارند. همچنین امکاندارد که این کودکان از مشکلاتی در کنترل مثانه و مشکلاتی مربوط به عضلات رنجببرند. کودکان مبتلا به فلج مغزی باید بطور منظم توسط کاردرمانگر برای جلوگیری از بروز مشکلات دیگر معاینهشوند.
معمولا فلج مغزی باعث بروز مشکلات مربوط به سلامت مغزی در کودکانی مبتلا به آن میشود. بسیاری از کودکان دارای فلج مغزی ،حتی کودکانی که به درجات پایینی از محدودیتهای فیزیکی دچار هستند نیز مشکلات رفتاری دارند. اشخاصی مبتلا به ناتوانی فراگیری وابسته به سی پی، درد مزمن و شدید، یا صرع بیشتر اختلالات روانی را نشان میدهند که در اوایل کودکی ظاهر میشود و میتواند در بزرگسالی هم ادامهداشته باشد. کودکان دارای فلج مغزی اغلب از اختلال پیش فعالی کمبود توجه (ADHD)، اضطراب، نگرانی، مشکلاتی رفتاری مانند کج خلقی رفتاری و نافرمانی، و مشکلات اجتماعی مانند تمایل به بودن با بزرگسالان به جای همسنو سالهایشان و احساس تنهایی شدید رنجمیبرند.
علاوه بر این بعضی از کودکان دچار فلج مغزی ممکن است تمایل به بروز هیجان افراطی به موقعیتهای جدید، به ویژه موقعیتهای چالشی دارند. والدین باید با پزشک مشورتکنند زیرا ممکناست که پزشک جهت تشخیص و درمان شرایط سلامت مغزی، استفاده از آزمایش سلامت ذهنی را در اسرع وقت تجویزکند.
چه نوع آزمایشهایی میتوانند فلج مغزی را تاییدکنند؟
آزمایشهایی که فلج مغزی را تاییدمیکنند شامل آزمایش خون، سونوگرافی جمجه میباشد که میتواند به پزشک کمککند که تا بتوانند تصویری از بافت مغز را ببینند. علاوه بر این، همچنین MRI به پزشک امکان مشاهدهی رزونانس و تراکم مربوط به بافت مغزی را میدهد و CT اسکن نیز یک اسکن دقیق و سهبعدی از مغز نوزاد است.
ارزیابی شناختی و مشاهدات پزشکی نیز در تایید فلج مغزی موثراست. علاوه بر این، ارزیابی پویایی کودک، گفتار و زبان، شنوایی، بینایی،گامبرداری، و تغذیه و گوارش جهت تعیین اختلال به کار گرفتهمیشوند.
به یاد داشتهباشید که تشخیص فلج مغزی زمانبر است و گاهیاوقات تا چندین سال بعد از آسیب مغزی طولمیکشد. علاوه براین، یک آزمایش به تنهایی نمیتواند تایید و یا عدمتایید فلج مغزی را مشخصکند. بلکه ترکیبی از یک سری آزمایشات، مشاهدات، ارزیابیها و سنجشها هستند که به تشخیص این اختلال کمکمیکنند.
ملاحظات قبل از شروع معالجات
نیازهای یک کودک دارای فلج مغزی منحصرا مربوط به اصلاحکردن ناتوانیهای فیزیکی نیست. جنبههای اجتماعی و احساسی در زندگی واقعی وجود دارند. این جنبهها نباید در زمان رسیدگی و درمان نادیدهگرفته شوند .
بسیاری از کودکان از این شرایط خود راضی هستند. بعنوان والدین، مورد توجهقرارد دادن احساسات آنها از اهمیت بالایی برخوردار است. بعضی از شیوههای درمانی میتوانند استرسزا و ناخوشایند باشند و شاید هم مورد دلخواه کودک نباشند. لازم است که در مورد اثرات فیزیکی و احساسی تمامی شیوههای درمانی و داروها با مختصص و به ویژه با کودک صحبتشود.
بهترین راه درمان فلج مغزی خفیف و شدید
بیماری فلج مغزی قابلدرمان نیست اما میتوان آن را مدیریتکرد. هدف یک برنامه مدیریتی کمککردن برای بدست آوردن نهایت پتانسیل در رشد و توسعه کودک از طریق تلاشهای پزشکان، متخصصان درمانشناسی، کارشناسان اموزش و پرورش، والدین و کودک است. انگیزه عامل اصلی در چگونگی موفقیت یک برنامه مدیریتی است. لذا به شدت بر یکپارچگی بازیها و سرگرمیها تاکیدمیشود.
داروها
داروهای مختلفی میتوانند در مدیریت علائم فلج مغزی موثر باشند که برخی از آنها عبارتند از:
• داروهای ضد تشنج برای کنترل حملات ناگهانی
• داروهای سستکننده عضلات برای راحتی در کشش عضلات ادغامشده
• داروهای خنثیکننده اثر استیل کولین برای کنترل بیاختیاری ادراری، لرزش و سرازیرشدن آب از دهان
تزریق بوتاکس عامل مسدودکننده عضلات ( بوتولونیوم توکسین)، که سیگنالهای بین عضلات و اعصاب را مسدودمیکند، همچنین جهت پایاندادن به گرفتگی و سفتشدگی عضلات در بعضی از کودکان فلج مغزی از بوتاکس استفادهمیشود. اگر بوتاکس بصورت مستقیم به عضله تحت تاثیر فلج مغزی تزریقشود، باعث شلشدن عضله و کمک به کاهش گرفتگی و سفتشدگی میشود. اثرات تزریق بوتاکس بین سه تا شش ماه ماندگار هستند و تکرار دفعات تزریق برای نگهداشتن فواید لازم است.
فیزیوتراپی / طب فیزیکی
فیزیوتراپی و ورزش درمانی میتوانند نقش بسزایی در مدیریت فلج مغزی ایفاکنند. تمرینها و فعالیتهای فیزیوتراپی جهت افزایش عملکرد قسمتهایی از بدن که تحت تاثیر فلج مغزی قرار نگرفتهاند و همچنین جهت به حداکثر رساندن عملکرد قسمتهای آسیبدیده طراحیشده اند. استفاده از آتلبندی و کشیدن عضلات هم توصیهمیشود.
طب فیزیکی و فیزیوتراپی چگونه به کودکان دچار فلج مغزی کمکمیکند؟
طبفیزیکی اساسا اولین، و مهمترین گام به سمت درمان فلج مغزی است که معمولا در سنین جوانی شروعمیشود و معمولا در راستای بهبود استقلال عملکرد سیستم حرکتی کارمیکند. نوع طبفیزیکی مورد استفاده در درمان کودکان بسته به مشکلات خاص حرکتی آنها و علائمی مربوط به نوع فلج مغزی است.
طبفیزیکی باعث بهبود موارد زیر میشود:
• استحکام
• پویایی
• حالت ایستادن
• تعادل
• انعطافپذیری
قبل از شروع طبفیزیکی، متخصص تواناییهای سیستم حرکتی کودک را ارزیابیمیکند و از این طریق میزان مناسب درمان و معالجه را تعیینمیکند. متخصص بعد از سنجش کودک، تمرینات قدرتی، کشش و آرامکردن عضلات را بر اساس نیازهای کودک تجویزمیکند. تجهیزات تمرینات شامل وزنهها، بندهای استحکامی، توپهای تعادل و دستگاها برای بهبود تونوس عضله میباشد. غالبا از پکهای گرم و سرد برای آرامکردن و درمان عضلات استفادهمیشوند.
اسکولیوز (خمیدگی ستونفقرات) و زردپی کوتاهشده آشیل بعضی از مشکلات خاص حرکتی و حالت ایستادن هستند که میتوان به کمک طبفیزیکی آنها را درمانکرد. طبفیزیکی یک ابزار پیشگیری مهم است چراکه ممکناست این مشکلات به مرور زمان تشدیدشوند. درمان مناسب برای شرایط بالا میتواند احتمال اینکه کودک به تنهایی راه برود را بیشترکند.
بسیاری از متخصصان جهت جلوگیری از عواقب مانند انقباضات، استفاده از طبفیزیکی را در اسرع وقت توصیهمیکنند زیرا کوتاهشدگی عضلات و زردپیها میتواند دردناک باشد و در فلج مغزی اسپاستیک شایع است. همچنین تمرینات قدرتی برای کودکان مبتلا به فلج مغزی دیس کنیتیک که عضلات شلی دارند و احتمالا دچار ضعف بنیه شده باشند، مفید هستند.
کاردرمانی
کار درمانی به مهارتهای زندگی کمکمیکند و شامل نحوهی لباس پوشیدن، نگهداشتن فنجان، مسواکزدن و غیره و همچنین آموزشهای کاری میشود.
گفتار درمانی
هر کجا که گفتار تحتتاثیر قرارگرفته باشد، گفتار درمانی هدفش به حداکثر رساندن مهارتهای ارتباطی است. همچنین گفتاردرمانی در مواردی که فرد دچار مشکلاتی در خصوص بعلیدن شدهباشد نیز میتواند موثر و مفید باشد.
درمانهای جایگزین
بعضی از درمانهای جایگزین طبیعی، مانند طبفشاری، درمان امراض استخوانی جمجه، طبسوزنی و ماساژ ، ممکناست در مدیریت عوارضی نظیر گرفتگی عضلانی مفید باشد.
جهت حفظ سلامت خود چه اقداماتی باید انجامدهد؟
هیچ میانبری برای حفظ سطح بالای سلامت وجود ندارد و تنها با داشتن یک شیوهی زندگی فعال در بالاترین سطح ممکن، تغذیه صحیح و حفظ الگوهای سالم خواب به این امر مهم دستیافت.
غالبا کسانی که دچار فلج مغزی شده اند بر این باورند که قادر به داشتن سبک زندگی فعال نیستند اما سطح تمرینات با تواناییهای ما مرتبط است. هر رو تعداد زیادی از افراد مبتلا به برخی از معلولیتها جذب ورزشمیشوند، در کلاسهای ورزشهای گروهی شرکتمیکنند، در جلسات درمانی حضورمییابند و یا صرفا از رژیمغذایی مناسب لذت میبرند. دلیلی ندارد که بیشتر افراد مبتلا به فلج مغزی نتوانند چیزی را پیدا کنند که به درد آنها نخورد؛در واقع آنچه که مهماست پیداکردن فعالیتی با چارچوب خاصی، قابل اتکا و لذتبخش است.
برنامههای تمرینی که بصورت مثبت روی سلامت فرد تاثیرمیگذارند به کاهش فشار روی قلب کمکمیکنند و در بیشترشدن طول عمر فرد نقشدارند. بزرگسالان میتوانند با 30 دقیقه فعالیت روزانه و بصورت حداقل پنج روز در هفته به حفظ سلامت خود کمککنند.
اهداف یک برنامه ورزشی باید شامل موارد زیر باشد:
• بهبود شرایط قلبیعروقی
• افزایش مقاومت فرد
• تقویت انعطافپذیری
• حفظ وزن ایدهآل و سالم
• تعادل فشار خون و درجه کلسترول
بعضی از تمریناتی که به حفظ سطح بالای تندرستی کمکمیکنند، عبارتند از:
• پیادهروی
• حرکت و جنبش
• شناکردن
• تمرینات هوازی
• تمرین با صندلی (در حالت نشسته روی صندلی یا ویلچر)
• هر نوع ورزش سازمانیافته
• یوگا
• حرکات کششی
• آبدرمانی
عمل جراحی
عملهای جراحی متعدد وجود دارند که میتوانند به اصلاح مشکلات حرکتی کودکان دارای فلج مغزی کمککنند اما بخاطرداشتهباشید که جراحی برای همه کودکان مبتلا به فلج مغزی مناسب نیست.
عمل جراحی معمولا برای درمان افرادی تجویزمیشود که فلج مغزی اسپاستیک دارند چون تونوس افزایشیافته عضلانی میتواند کاهشیابد تا از شر حرکات محدودشده خلاصشوند. برای مثال، کودکی که بخاطر بالا بودن تونوس عضلانی در پاهاش روی پنجههایش راهمیرود، احتمالا دچار کشیدگی در قسمت عضلات و زردپی شدهباشد لذا با راهرفتن روی پنجه امکان راهرفتن طبیعیتر برای وی فراهممیشود.
عملهای جراحی که میتوانند پویایی را در کودکان دارای سطح بالای تونوس عضلانی بهبودبخشند، عبارتند از :
• کشیدن عضله و زردپی – یک روش که برای اصلاحکردن عضلات و زردپیهای فشردهشده، آزادکردن تحرکات برای راهرفتن و استفاده از دستها استفادهمیشود.
• انتقال زردپی – انتقال یک زردپی از یک استخوان به دیگری به منظور هم ترازی و سیستم حرکتی بهتر، بخصوص در پاها و قوزکها.
• تنوتومی/مایوتومی – بریدن زردپی/ عضله میتواند درد و تحرکات محدود ناشی از انقباضات ،فشردگی دائمی زردپی و عضلات، را برطرفکند.
• نورکتومی – بریدن عصبی که یک دسته از عضلات را کنترلمیکند، میتواند تشنج یا سفتی در آن ناحیه را کاهشدهد و معمولا جهت اصلاح جابجایی لمبر مورد استفادهقرامیگیرد.
• استئوتومی – روشی برای ردیفکردن مجدد مفصلها با برداشتن بخشی از استخوان است.
• آترودز – جوشخوردن دو استخوان باهم میتواند در بعضی از موارد باعث استحکام و پایداری شود.
• رزیتومی انتخابی پشتی – این روش پرتکاپو شامل برش اعصاب ویژهای در ستون فقرات جهت اصلاحکردن اتقباض در گروهای مختلفی از عضلات موجود در بدن است.
عمل جراحی زمانی موثرترین شیوه درمانی است که کودک به اندازه کافی بزرگشده باشد طوری که پزشک قادر به تعیین منشاء مشکلات مربوط به تحرکات وی باشد اما سن وی طوری باشد که هنوز امکان اصلاح حرکات وجود داشته باشد. این بازه معمولا بین 8-3 سالگی است.
ممکناست که عمل جراحی برای درمان شرایط دیگری مانند مشکلات شنوایی و سختی در غذا خوردن که همراه با فلج مغزی هستند نیز استفاده شود.
آیا میتوان از فلج مغزی جلوگیریکرد؟
از آنجا که دلیل فلج مغزی همیشه مشخص نیست لذا از پیروی از تمام توصیههای پزشک در زمان بارداری، مانند پیاده روی منظم (در صورت امکان)، خوردن غذاهای مغذی، واکسیناسیون به صورت مرتب و خودداری از مصرف داروها و الکل در دوران بارداری اطمینان حاصلکنید. اگرچه ممکناست که فلج مغزی به شکلهای دیگری هم مانند اسیب های دوران تولد به دلیل غفلت از محافظت دارویی رخبدهد اما انجام اقدامات پیشگیرانه بهترین چیزی است که میتوانید جهت محافظت از خود در دوران بارداری انجامدهید.
